terminów gramatycznych online
spółgłoska gardłowa
Język: polski
- Część I. O głoskach: Mucz/1825
- Część I. O wymawianiu. Podział liter (głosek): Jak/1823
- Część II. Rozdz. 1. Wiadomości z głosowni i etymologii: Jes/1886
- Część pierwsza. Rzecz o głoskach: Such/1849
- Fizyjologiczny opis spółgłosek: Malin/1869
- Forma i znaczenie piśmiennych postaci samskrytu: SkorM/1828
- Głosownia: Kr/1897, Mał/1863, Mał/1879, Lerc/1877
- Historyczna fonetyka czyli głosownia: Rozw/1923
- III. Krystalizowanie się polskiej terminologii gramatycznej w czasach Oświecenia: Kor/1961
- Nauka I. O wyrazach, zgłoskach i głoskach: Sier/1838
- Nauka o głoskach: Łaz/1861
- O Słowie: Malin/1869
- O grammatyce w powszechności: DwBg/1813
- O głoskach: Mroz/1822
- O spółgłoskach. O używaniu liter "i", "y", "j" (L. Osiński): Rozp/1830
- O stanowczem a niezbędnem odróżnianiu h od ch czyli łac. kh: Oż/1883
- Obejmujący uwagi poprzednicze nad głoskami, nad jich rozmajitym podziałem i nad jich naturą: Żoch/1838
- Podział spółgłosek na twarde i miękkie oraz według narzędzi mownych. Zwątlanie samogłosek. Spółgłoski mocne, słabe i płynne. Pochylanie samogłosek: Czep/1871–1872
- Przypisy do grammatyki na klasę III: Kop/1783
- Przypisy do rozdziału I: Kop/1785
- Szczególniejsze prawidła wymawiania: SkorM/1828
- Słowniczek: Gaert/1927
- Słownik, t. 1: A-G: SW/1900-1927
- Słownik, t. 2: H-M: SW/1900-1927
- Słówko o układzie tego dzieła: Bor/1830
- Terminologia brzmień: KarłT/1885
- Wyjątkowe prawidło: Oż/1883
- Zbiór abecadłowy rzeczy: DwBg/1813
Samogłoski faryngalne (gutturalne, gardłowe). Spółgłoski szczelinowe artykułowane poprzez silne cofnięcie nasady języka, w wyniku czego powstaję szczelina między nagłośnią a tylną ścianką jamy gardłowej.
Cytaty
[...] do wydaniá spółgłosek, różné głosowego narzędziá części, szczególniéj prácują, a od tych części głosowégo narzędziá, spółgłoski biorą nazwisko, jako to zowią się
Wargowémi, labiales, b, f, m, p, w:
Zębowémi, dentales, c, d, t, n:
Językowémi, linguales, l, ł, r, s, z:
Gardłowémi, gutturales, g, k, q, x.
[...] od różnych zaś części narządu, które najbardziej na wybicie jakiej Spółgłoski wargowémi, zębowémi, językowémi, gardłowémi, przydechowémi (labiales, dentales, linguales, guturales, aspiratio) mianowanych [...]
Spółgłoski, czyli konsony: b c d f g h k l ł m n p r s t w x z. Z nich jedne są wargowe, jak oto: b f m p w, drugié zębowe: c d t n : trzecié językowé: l ł r s z : czwarté gardłowe: g k x. Do gardłowych należy dwoisty przydech, jedén starszy h, drugi mocniejszy ch [...]
Gardłowé spółgłoski, 2.
Lecz spółgłoski podniebienne i gardłowe wyrabiają się językiem.
Głoski syczące gardłowe sz, ż, cz, dz, nie miękczą się, gdyż miękkie nieodbite litery ś, ź, odpowiadają głoskom podniebiennym s, z, kłos w kłosie wóz w wozie, miękkie zaś odbite litery ć, dź, odpowiadają literom odbitym głosowym t, d, dla miękczenia więc gardłowych syczących spółgłosek nie pozostało żadne syczące miękkie brzmienie.
Głoski gardłowe k, g, stają zawsze w Polskiej pisowni z cieńszą samogłoską i, nigdy zaś z grubszą y.
Gardłowe głoski k, g, ch, h, są niewątpliwie bardzo trudnemi do zmiękczenia. Poruszenia tej części języka, którą urabiamy głoski gardłowe, nie są tak wolne jak poruszenia końca języka. Nic zatem dziwnego, że język chcąc wyrobić miękko głoskę gardłową, ścieśni kanał ust za nadto i zamiast brzmienia głosowego lub przydechowego, wyrobi brzmienie syczące.
Gardłowe (k, g, h, ch).
Nadto dzielą się spółgłoski według organu, którym się wymawiają na wargowe: b, f, m, p, w; podniebienne: c, d, dz, l, n, t, r, s, z; gardłowe: ch, cz, dź, g, h, k, sz, ż; płynne: l, m, n, r.
O głoskach gardłowych. 1. Głoski syczące gardłowe sz, ż, cz, dż nie mają żadnego syczącego miękkiego brzmienia. Dodawszy do nich dwie syczące odbite c, dzc, mamy sześć spółgłosek syczących, które się miękczyć nie mogą. 2. Głoski gardłowe g, k, lubo zawsze tylko na samogłoskę cieńszą i spływają, i przed samogłoską e bezpośrednio stanąć nie mogą, lecz się po nich kładzie cieńsza samogłoska i; jednakże są twardemi równie jak przydechowe ch, i h, lubo te już na grubszą y, już na cieńszą samogłoskę i spływają [...].
Spółgłoski. Szereg 1. Garłowe क ka, ख kha, ग ga, घ gha, ङ nga.
[...] ह ha, wymawia się jak niemieckie h i do szeregu garłowych należy.
Przy wyrobieniu spółgłosek podniebiennych i gardłowych, język jest główném narzędziem stanowiącém rodzaj brzmienia.
Na nic bowiem nie przyda się wiadomość dziecku, że ta lub owa zpółgłoska [!] jest wargową, zębową, podniebienną lub gardłową i t. d. owszem, ostatni sposob ich wykładania wpadając w anatomię, obcy przedmiot Grammatyce szczegulnej, zwłaszcza początkowej, trudzi młode umysły, nudzi, i odstręcza.
Autor [Muczkowski] mówi (wydanie piérwsze w roku 1825 w §. ósmym) „Nadto dzielą się spółgłoski według organu, którym się wymawiają na: Wargowe: b, f, m, p, w, Podniebienne: c, d, dz, l, n, t, r, s, z. Gardłowe: ch, cz, dź, g, h, k, sz, ż.” W drugiém wydaniu z roku 1836, §. 15 mówi: „Spółgłoski ze względu na narzędzia mowne, któremi je urabiamy, dzielą się na: Wargowe: b, f, m, p, w. Językowe: c, d, dź, ł, 1, n. r, s, t, z. Gardłowe: cz, g, ch, h, k, dż, sz, ż.”
Ostatnie cztery g, k, h, ch, wymawiane gardłem, zowią się [spółgłoski] gardłowe.
Do spółgłosek twardych należą cztery [spółgłoski] gardłowe: g, k, h, ch, które się zowią niby twarde, jako trudne do miękczenia, i w innych jeszcze względach różniące się od twardych.
Pierwotne spółgłoski są trojakie: 1. Podniebienne t, s, d, z, n, ł, r. 2. Gardłowe k, ch, g, h. 3. Wargowe p, f, b, w, m.
Układ spółgłosek. gardłowe g, k, h, ch
Spółgłoski gardłowe: g, k; h, ch, nie miękną w wlaściwém swém brzmieniu, lecz pożyczają sobie miękkich od spowinowaconych podniebiennych […] tj. słabe g od słabego d […].
§. 39. Osobne nazwiska, jako to wargowe, gardłowe, nosowe itp. nadają się spółgłoskom według narzędzi, za pomocą których się głównie wymawiają. [...] Gardłowe (gutturales) są k, g, ch, h, jako powstające za właściwém użyciem gardzieli.
[…] Spółgłoski, przy których urábianiu język działá przy gardle, nazywámy gardłowemi, takiemi są: g, k, h, ɦ.
Samo się przez się rozumié, że postać temátu nie ulega żádnéj przemianie przed spójką i, jeżeli piérwotnik, od którego jest urobiony temát, kończy się na spółgłoski gardłowe, wargowe albo płynne […].
Według narzędzi mownych ruchomych, spółgłoski się dzielą na wargowe i językowe. […] Językowe, na podstawie narzędzi nieruchomych, w pobliżu których język działa, dzielą się na: zębowe, podniebienne i gardłowe.
Podług narzędzi mownych dzielą się spółgłoski nieme na wargowe, tj. takie, które za pomocą warg wymawiamy, jak: b, p, f, w; daléj na gardłowe, które za pomocą gardła wymawiamy, jak: k, g, ch, h; i zębowe, które za pomocą języka i zębów wymawiamy, jak: t, d.
Pierwszy szereg tych spółgłosek, jako wymawiany w krtani, a zatem gardłem, ma nazwę gardłowych (gutturales): k i g są zwarte, explozyjne; ch i h przesmykowe, przewiewne, otworzyste, któreto trzy określenia dajemy tu do wyboru jako nazwy jedno i tosamo znaczące.
Środkujące między 1em a drugiem prawidłem, i kończące się na spółgłoski czysto gardłowe g, k, i gardłowo dechowe h, ch, nieuginające się w 7m przypadku liczby pojed. i w pierwszym przypadku liczby mnogiej, zatem ma to prawidło osobne i zawiera wszystkie na te spółgłoski kończące się rzeczowniki pierwotne, pochodne, zdrobniałe rozmaite i składane ile jich tylko jest.
[Kucharski Andrzej]„Nie nazywajmy głoski c-h przydechem mocniejszym, ale głoską gardłową przydechową bo taką jest w języku greckim".
SPÓŁGŁOSKI [...] Przeciągłe Głośne Ciche [...] Spółprzeciągłe. Spółsyczące dz c. Spółszumiące dź cz. Doraźne. Gardłowe [Głośne] g [Ciche] k. Zębowe [Głośne] d [Ciche] t. Wargowe [Głośne] b [Ciche] p.
1.Pierwszy podział spółgłosek podług organów artykulacyi („narzędzi mownych"):
a). Wargowe: p, b, — f, w.
b). Zębowe: t, d,— s, z — c, dz — ł, n (nazywają się one także: językowo- zębowe).
c) . [Spółgłoski] Gardłowe k, g — ch, h.
d). Podniebienne cz, dż — sz, ż — r, rz; ć, dź — ś, f — j, l, ń.
Przy wymawianiu zaś językowych, odróżniając trzy główne położenia języka, będziemy mieli: [...] c) tylnio-językowe, zwane gardłowemi: k, g, ch, h.
- K jęz. = spółgłoska tylno-językowa (gardłowa), twarda, cicha a. niedźwięczna (mocna) i wybuchowa (np. krew, koń, kątek, piękny...). Przed samogłoskami i i e w języku polskim ma brzmienie miękkie k', które przed i w piśmie wyraża się przez k, a przed e przez ki (kibić, kieł, kiedy). Wyjątkowo k zostaje twarde przed cząstkami -em, -eś... oderwanemi od słów i przyłączonemi od wyrazu kończącego ś. na k, np. jakem żyw, takeście zrobili.
G 1. jęz. spółgłoska tylno-językowa (gardłowa) twarda, głośna a. dźwięczna i wybuchowa (grać, godny, ciągły...). Na końcu wyrazów i przed głoskami cichemi ma brzmienie cichego k (róg twardy, stóg siana). Przed samogłoskami i i e w języku polskim ma brzmienie miękkie g', które przed i w piśmie wyraża ś. przez g, a przed e - przez gi (giermek, geniusz, zgiełk), podobnie przed ą i ę w wyrazach giąć, gięty i pochodnych.
Gardłowy, p. Gardlany: [...] Spółgłoska gardłowa.
Cały stan rzeczy przedstawia się krótko w ten sposób: utrzymane na gruncie lechickim tь̭r˳t (t. z. o ile nie uległo dyspalatalizacji przed twardemi przedniojęzykowemi) przedstawiało się w dwojakiej postaci: przed wargowemi i gardłowemi palatalność głoski r była utrzymana, zresztą wcześnie znikła (por. północno-wielkoruskie podobne stosunki).
Gardłowe, p. spółgłoski.
Spółgłoski (consonantes) rozróżniamy: A. Ze względu na miejsce artykulacji: ★wargowe (bilabialne, dwuwargowe), ★wargowo-zębowe (labialno-dentalne), ★przedniojęzykowe: ★zębowe (dentalne) i ★dziąsłowe (alweolarne), ★średniojęzykowe, ★tylnojęzykowe (gardłowe, gutturalne).
Fakultatywności rodzimej terminologii gramatycznej położył tamę podręcznik polszczyzny O. Kopczyńskiego.
Terminologia. Litera vocalis brevis — głoska samogłoska, wokala krótka, longa — długa, a, e, o — jasna, á, é, ó — ściśniona, nasalis — nosowa, diphthongus — dwugłoska, dyftong, consonans gutturalis — spółgłoska gardłowa, muta — pomowna, semivocalis — przedmowna, liquida — łagodna (t. 3), consonans dura — twarda (t. 2, s. 24), mollis — miękka [...].
Powiązane terminy
- głoska gardłowa
- spółgłoska (głoska)
- spółgłoska niema
- spółgłoska pierwotna (głoska)
- spółgłoski doraźne
- litera gardłowa
- spółgłoska gutturalna
- spółgłoska niby twarda
- spółgłoska tylnio-językowa
- spółgłoska tylnojęzykowa
- spółgłoska welarna
- consonans gutturalis